Comezamos de novo. Despois do verán que non foi verán senón outono remolón e que xa é inverno, volvemos sentármonos xuntas (e xunto, desvelamos as nosas carencias; os homes non len? non lles gusta que se saiba que len? non lles gusta opinar sobre o que len?, convocámosvos, homes lectores!).

Comentamos o lido e o vivido, cómo a crise influiu nos libros e nas decisións adquiridas, revisitamos as páxinas que xa forman parte da nosa vida e prantexamos novos retos para estes poucos meses en común que virán. E, como non temos libro lido neste tempo, para o comentar, propoñemos a lectura in situ da poesía, ese animal feroz que a todos mete medo só co seu nome.

Falabamos de Transtromer, o último Nobel de Literatura, o poeta sen voz exterior, o que veu do frío cargado de versos cálidos e fortes e rotundos como o seu nome, e lemos un par de textos que lles parecen sinxelos e capturables. "Eses si", din, "eses si os entendemos, por que aquí non se escribe así?", e eu contraataco cun libro para desarmarse de tópicos, das ideas de excentricidade, exclusividade, lonxanía, dificultade que para moito entraña toda materia poética. Lemos un poema escollido ao chou nun libro de poemas, polo momento, anónimo, e que é este:

El río

En otro tiempo hubo un río aquí,
donde ahora hay bancos y losetas.
Hay más de una docena de ríos bajo la ciudad,
si hacemos caso a los más viejos.
Ahora es sólo una plaza en un barrio obrero.
Y tres chopos son la única señal
de que el río sigue ahí abajo.

En cada uno de nosotros hay un río oculto
a punto de desbordarse.
Si no son los miedos, es el arrepentimiento.
Si no son las dudas, la impotencia.

Un viento del Oeste azota los chopos.
La gente avanza a duras penas.
Desde el cuarto piso una mujer mayor
está tirando ropa por la ventana:
tira una camisa negra y una falda de cuadros
y un pañuelo de seda amarillo y unas medias
y aquellos zapatos que llevaba
el día de invierno que llegó del pueblo.
Unos zapatos de charol, blancos y negros.
Sus pies parecían avefrías heladas en la nieve.
Los niños echan a correr tras la ropa.
Al final, ha sacado su vestido de boda,
se ha posado sobre un chopo, torpemente,
como si fuera un pájaro grande.

Se oye un ruido. Se asustan los traseúntes.
El viento ha arrancado de cuajo uno de los chopos.
Las raíces del árbol parecen la mano de una mujer mayor,
que espera que cuanto antes otra mano la acaricie.

"Este si que o entendo", di a voz que recitaba hai un intre. E despois deste poema outro e outro e outro máis, e imos desvelando a proximidade (Kirmen Uribe, Ondarroa, 1970), a facilidade (Mientras tanto, cógeme la mano), a complicidade.

É fantástico ver nos ollos da xente esa conexión que se dá cando un poema comunica e a mensaxe que leva prende. Hai neses rostros a expresión de alguén que recoñece a alguén nunha moitedume de descoñecidos. Hai algo daquilo que me contara unha compañeira de colexio cando dixo que atopara unha moeda de vinte e cinco pesetas no alto da Torre Eiffel. O chispazo, a atracción, a semellanza, o coñecido. E o confort de todo iso.

Se anteriormente en La ciudad y los perros, Mario Vargas Llosa xa facía un retrato pormenorizado da vida e da disciplina militar, en Pantaleón y las visitadoras revisita o tema. Criticado, censurado e cuberto de improperios trala publicación da súa primeira novela, para a que empregou todo o seu coñecemento, derivado da experiencia, das academias militares e a vida castrense, desta vez saiu trunfante, sen sequera ter máis que mudar o aspecto da súa crítica, xa que o tema é o mesmo.

En comparación, as dúas novelas poñen ao mesmo nivel os aspectos fundamentais do argumento: a crítica de todo o que arrodea o militar; mais, en La ciudad y los perros, esa amargura que arrastra o autor por todo o vivido na escola militar produce un sentimento aínda máis profundo de deshumanización. En Pantaleón y las visitadoras todo vai por outro camiño: o da ironía e, por aquí, depende da pericia do lector o entender o acedo humor e, levantándoo un pouquiño coa unlla, ver toda a seriedade que se remove embaixo.

O argumento é simple: Pantaleón Pantoja, capitán do exército peruano destinado á rexión da Amazonía, ten que cumprir un encargo: crear un servizo de prostitutas, regulado e en perfectas condicións administrativas, hixiénicas e de infraestuturas, para poder satisfacer a alta demanda de "consumicións sexuais" dos soldados, xa que nos últimos tempos, a desaforada paixón que desata a temperatura da selva, fai que estes procuren alivio en calquera lugar, subindo o número de violacións, embarazos non desexados, abortos, matrimonios amañados -ademais de algunha que outra perversión-.

Pantoja, home rigoroso e puntual en todo o que fai, e aínda contra os seus principios morais, procura unha investigación de campo para crear un estudo de mercado que lle permita fundar a sección de visitadoras, que cumplirá a tan necesaria función. Coa axuda dunha madama experimentada e algunhas das máis coñecidas "lavandeiras" e prostitutas da rexión, crea unha engranaxe perfecta, sistemática e discreta, que mesmo parece inmune a todas as críticas, incluídas as dos máis altos cargos da escala militar.

A dedicación do capitán Pantoja ao seu traballo lévao a pormenorizar cada aspecto do asunto, a perfeccionalo até un punto case traxicómico que desemboca nos seus cambios de carácter, a perda da súa familia, da fama de home de ben, e incluso do rango de capitán. A caída en deshonra de Pantaleón é inversamente proporcional á subida de efectivos, servizos, aceptación e fama das visitadoras. Pero, o seu carácter aínda se desestabiliza máis cando fai a súa proposta de adhesión a "brasileña", exótica muller que enfrontará dous mundos: o do deber e o do pracer.

Ao mesmo tempo, unha secta de fanáticos relixiosos, a Irmandade da Arca, crea un contrapunto na historia, ao encher Iquitos dunha moralidade desmesurada que roza o terror, e que critica duramente o servizo de visitadoras.

É curioso pensar que tanto o tema da prostitución e o do fanatismo relixioso -aínda que tratados cun humor que ás veces roza a sátira- non desatasen novas críticas perversas contra ao autor. A novela disfrutou dun enorme éxito e chegou a ter dúas versións cinematográficas (unha delas en 1975 censurada polo réxime militar do Perú, iso si, e outra en 1999 ademais dunha versión teatral).

Qué dicir se tes que resumir toda unha vida en cinco horas? qué, se ademais, tes que facelo a xeito de despedida, de crítica e de auto de contrición? se tes unicamente cinco horas para despedirte do home morte e facer un respaso de todos os erros agochados nunha vida compartida, se tes o tempo xusto para botar de menos e de máis, para recriminar sen interrupcións de diálogo, sen rancor nos acenos de quen escoita? son abondas ou se cadra sobran, as cinco horas, para facer este repaso, agocharse na excusa, para reinterpretar, para envorcar sentimentos e abandonar ao ser que marcha para sempre limpo de culpas?

Cinco horas son as que pasa Carmen (Menchu), velando o corpo do seu home Mario, lonxe de olladas e ouvidos indiscretos, libre para facer o repaso de todo o vivido e poñer a razón na subxectividade que filtra cada momento.

Admitía Delibes (Valladolid, 1921) que primeiro quixo que Mario fose quen contara a vida de Mario, pensador e intelectual de esquerdas na postguerra, ateo e libre, profesor e escritor, condutor de bicicleta e prófugo dos convencionalismos. Pero, prevendo os ataques da censura franquista, decidiu filtrar esta vida a través dos ollos de Carmen, muller intolerante, das dereitas de mantilla e rosario, de machismo e qué dirán, de apariencias e visitas de té co maimiño esticado.

Burlar esta censura foi a máis intelixente das medidas para burlar tamén as consabidas estruturas narrativas, ofrecéndonos unha historia in media res, que acontece na mesma noite en que se vela o cadáver do desaparecido Mario e a viúva debe despedirse, chorar e desafogarse mentres acompaña ao home pola derradeira noite que pasarán xuntos. As ditas horas comezarán sendo un revivir de historias compartidas e rematarán por ir inzándose de reproches e disconformidades, atribucións de culpa e desencanto. Dous estremos que nunca chegaron a tocarse anímicamente: el libre e frustrado por non acadar a realidade desa liberdade e máis frustrado aínda pola incomprensión familiar, ela intolerante, ríxida e subida aos tópicos de clase e bando. El escritor de utopías, ela rezadora de salmodias en latín. El querendo facer xustizas, ela mantendo a xustiza manida da caste e dos apelidos rancios, o dar cunha man e ofrecer a outra para bicar. Os dous inmersos nunha espiral desolada de incomprensión mútua e desintere polo do outro. 

Un retrato, aínda hoxe, fiel das dúas Españas. Difícil de imaxinar cómo tería sido Cinco horas con Mario se Mario se contase a si mesmo. 

Dicía tal, Nietzsche. E pódese concluir en tal, tamén, trala lectura de La ciudad y los perros. A experiencia persoal de Vargas Llosa (Arequipa-Perú, 1936) na escola militar Leoncio Prado na década dos cincuenta, tradúcese nunha serie de personaxes que encarnan todas as posibles versións nas que se parte un ser humano sometido á crueldade, á disciplina absoluta, á submisión. Ou morre -incluso físicamente- ou medra.

Os perros, cadetes de primeiro ano da escola, son estudantes de formación regulada e vítimas da disciplina militar disposta polas regras da institución e, ademais, dispostos dentro dunha xerarquía baseada nun estractamento social (serranos, negros, cholos, chalacos), os propios rapaces organízanse nunha microsociedade interna que funciona a través de castigos, recompensas e novatadas dentro das "cuadras" nas que habitan. Se sobre estas cuadras son os militares-profesores os que aplican a educación e a corrección, os propios alumnos autodeterminan os comportamentos internos, afondando aínda máis na diferenza e na cuestión racial e de idade como excusa para impoñer un réxime case de terror.

No interior do medo xorde o círculo, un grupo de rapaces que unidos tratan de diferenciarse dos demais, protexéndose e creando un comercio clandestino de trafego de exames, tabaco, bebida e privilexios que os fortalece e retroalimenta, facéndoos máis fortes. Todos os que están fóra deste círculo son susceptibles de violencia e medo.

O Jaguar, líder carismático do círculo, conta cos apoios doutros personaxes como o serrano Cava, o Boa ou o Poeta, todos narradores desde o seu recanto da historia, que van dispoñendo os ganduxos da trama, facéndoa multidimensional, trabada pola subxectividade que parte do anonimato de cada voz e que conta co atractivo de ir despexando hipóteses, como se dunha ecuación se tratara.

O principal destes enigmas é a manos de quen se produce a morte do Esclavo, testemuña clave do roubo das preguntas dun exame, punto inicial e principal da obra, e que supón a aparición do antagonista de o Jaguar, as dúas forzas, ou a supervivencia e a supresión, baseándonos na frase nietzscheana. A inocencia ou a culpabilidade, a busca por parte dos profesores dunha fuxida da responsabilidade e a vinganza por parte dos cadetes, incorporan a desconfianza a cada unha das situacións.

E que queda do individuo cando se eslúen os seus límites a base de berros, golpes, agochos, desdobramentos? a identidade, a procedencia, a sexualidad, todo vai caendo inservible como os cabelos cortados, a roupa da casa, todo igualado e controlado polo uniforme e a disciplina.

Un alma de Deus, ou máis ben Un corazón sinxelo, título que lle acae mellor á tradución do francés de Un coeur simple, conto curto de Gustave Flaubert, supón o contrapunto perfecto da outra heroína literaria creada polo autor: Madame Bovary.

Nesta ocasión non se trata de facer unha lectura ao uso dunha publicación que, falta de corpo (non pasa das cen páxinas), ofrece mil pousos e ecos, horas de preguntas e respostas alternativas, polo que resulta interesante saber qué intentaba facer o autor, vinte anos máis tarde de presentarnos a figura de Emma Bovary. Se en 1857 crea a total protagonista, a muller sobre a que recae a historia toda de adulterio, abulia e ambición que dá sensos de antiheroicidade a Madame Bovary, en 1877, no volume titulado Tres contos, Flaubert danos a figura de Felicité, unha serva total, a falta de ambición e, ao mesmo tempo, o protagonismo feminino absoluto de novo.

Neses intres en que aínda aboia a sombra dos conflitos legais que supuxo a publicación dunha novela baseada nun personaxe feminino de "escasos valores morais", Felicité supón unha reacción de submisión ante as críticas recibidas, polo que se busca un carácter modelo: a criada sinxela, moral, relixiosa, pulcra e case bovina no seu comportamento, inmóbil ante a mala sorte e sen propoñer escollas ao destino, en fin, conforme. Se Emma Bovary supuña unha loita contracorrente dentro da súa propia vida, por non afogar no convencional, Felicité déixase arrastrar xusto cara ao contrario, e gostosamente feliz de poder servir, case que fachendosa da diferenza de clase,o que a leva a ser vista como un cúmulo de renuncias. Xustamente todo o contrario da Bovary, que non se resignaba a non vivir as vidas que soñara, as que lera…

Unha pregunta é clara: qué pretendía o autor creando, cunha diferencia de vinte anos, dúas heroínas tan enfrontadas, dous caracteres totalmente opostos? Pódese pensar que foi vencido pola crítica que o tachou de amoral, de proclive ao adulterio feminino e a dar azas aos soños das mulleres, e aquí trata, con este corazón sinxelo, de remediar esa imaxe de promiscuidade, de amoralidade e de falta de remorsos, na figura de Felicité, cuxa única aspiración é coidar dos seus e pasar desapercibida.

Pero o corazón simple non é tal; agocha o mesmo compoñente crítico cara á burguesía e os seus vezos que agochaba vinte anos antes Madame Bovary. A amabilidade, a falta de tacha da criada, a súa estrita moralidade, contrastan coa crueldade e o egoísmo que recibe a cambio. As súas perdas e renuncias non se compensan con nada, nada vai alegrar a vida triste de Felicité, agás un loro.

O famoso loro de Flaubert (que serviu ao británico Julian Barnes para ficcionar a biografía do novelista francés dunha maneira esaxeradamente inexacta e divertidísima) é un elemento preciso e imprescindible para causar un efecto exactamente idéntico ao de Madame Bovary: o escándalo. Se no ano 1857 a sociedade francesa levou a man á boca aberta antes as desinhibicións de Emma, que non faría cando unha criada vella e relixiosa crea un altar de fervorosa piedade arredor dun loro disecado na procesión do Corpus Christi? Mais se cadra, Flaubert xa aprendera de antigas reprimendas de público e autoridades civís, e o ataque contra a falsidade das crenzas queda borrado pola fervente relixiosidade de Felicité, o destape moral da aristocracia vélase ante a defensa que fai a criada e a submisión aos seus donos, e os desvaríos dunha pobre vella no seu último momento, querendo ver na figura do loro Lulú a pomba da Santísima Trinidade, só foron vistos así, como desvaríos da doce, pobre e submisa Felicité. 

O vindeiro martes 12 de Abril as 19.30 na Biblioteca Municipal de Monte Alto, na Coruña, convidamosvos a unha charla impartida por Tati Mancebo , experta en xestión de contidos dixitais e que tentará resolver todas nosas dúbidas:

LIBRO ELECTRÓNICO. Qué é?  Por que? Para que? Onde atopalo? Cal escoller? En que me debo fixar? E os contidos??

Atopa a resposta a todas estas preguntas nas Bibliotecas Municipais nesta charla informativa na Biblioteca de Monte Alto. Os asistentes terán a oportunidade de ver e probar diferentes dispositivos de lectura.

O pouso da historia é ben sinxelo: todos estamos terriblemente sós neste mundo. O individuo nace e marcha só; polo camiño ramifícase a través de familiares e amigos, pero a historia de cada un resúmese a base de monólogos. 

Anna Gavalda (Boullogne-Billancourt, 1970) é rotunda ao titular o seu sexto libro como Xuntos, nada máis, coa finalidade de contar catro historias que ao lector lle serán cercanas e máis que reais, para xuntalas e nada máis - c´est tout-. Catro individuos amasados nos sentimentos de fracaso, frustración e resignación, van entrecruzando as súas vidas até acompasar os ritmos e dirixirse cara a un destino común, a través da solidariedade entre Frank, Camille, Philibert e Paulette.

 Nada teñen en común unha artista plástica agochada tras o seu traballo como señora da limpeza, cun cociñeiro queimado polos seus asuntos familiares así como o seu medo ás perdas, medo que comparte coa súa avoa, a que ten que abandonar temporalmente nunha residencia de maiores mentres se recupera dun accidente, e aos que se une como contrapunto de humor e realidade inquedante a figura dun aristócrata vido a menos, último vestixio dun xeito de vida xa esquecido e que se burla con amargura dos tempos da Francia dourada e absolutista.

 Catro espazos vitais que se xuntan nun espazo real de catrocentos metros, un piso do centro de París onde todos coidarán de todos, tratarán de compoñer os anacos rotos de vidas difíciles e contrariadas, fuxidas, medos e inquedanzas.

Ás veces sostida baixo un falso teito de doutrina (o amor trunfante, a amizade que fixa os eixes sobre os que xira o planeta…), a novela sostense grazas a representar os catro puntos cardinais da vida humana: a xuventude, a vellez, a inocencia e o medo, coas relacións interpersoais como aglutinante do paso dunha a outra idade. Representando cada quen un papel que asume reaccións negativas como a fuxida cara ao propio interior, a desconfianza, o illamento, desde o momento en que os catro comezan a interactuar chegan a darse accións positivas -ás veces demasiado forzadas e previsibles, sen contar coa verdadeira natureza do ser humano, no da personaxe de ficción-, que crean lazos, que van xuntando, nada máis, a aqueles catro seres feridos que comezan a cicatrizar en común as súas feridas vitais.

Hoxe lemos algunhas das versións da Carapuchiña Vermella, se cadra un dos contos de fadas clásicos máis versionados de todos os tempos. Desde a versión de Charles Perrault, que xa mudaba elementos do conto oral facendo aparecer unha avoíña enferma e desaparecer -ou mellor, agochando sutilmente- as perversións eróticas do lobo que fai espirse á nena, até os nosos días, atopamos versións máis ou menos moralizantes, picantes, heróicas, con ou sen cazador, con ou sen avoa, mesmo atendendo a razóns e licantropía.

Desde Caperucita en Manhattan (Carmen Martín Gaite), até Na boca do lobo (de autores galegos como Manuel Darriba, Isidro Novo ou Quico Cadaval), o que non muda é a carapucha, a peza de tea vermella que viste ás veces a unha cativa inocente e outra a unha preadolescente arrichada, unha ensimesmada moza postmestrual ou toda unha lolita das de manual de seducción.

As nosas versións foron as de Roald Dahl en Contos en verso para nenos perversos (http://poemaseningles.blogspot.com/2006/01/rohald-dahl-little-red-riding-hood-and.html), o poema de tal título de Anne Sexton e a marabillosa e enigmática versión de Marilar Aleixandre.